Una reflexión de Milena Gamarra Robles
Esta lectura forma parte de la sección "Lecturas de domingo" de Espacio Rebeldía, y es posible gracias a la participación de nuestras colaboradoras y traductoras. Está disponible en castellano, inglés, euskera, galego y català.
Cuando una mujer llega a lo más alto de la política, hay motivos para celebrarlo. Durante siglos, las mujeres estuvimos excluidas de los espacios donde se tomaban decisiones que afectaban a nuestras vidas. Tenemos claro que esa presencia rompe una barrera y amplía la representación, pero no implica que dejemos de hacernos esta pregunta: ¿que una mujer llegue al poder significa que ese poder trabajará a favor de las mujeres?
No necesariamente. Para ejemplificarlo pensemos en Giorgia Meloni, la primera mujer en presidir el Gobierno italiano, quien se presenta públicamente como mujer y madre y reivindica la defensa de la familia. Su Gobierno ha reforzado las medidas contra la violencia hacia las mujeres, pero también ha rechazado una propuesta que habría ampliado determinadas prestaciones por maternidad y paternidad e introducido un permiso de paternidad más largo y paritario. [1–3] ¿Cómo se explican estas decisiones? ¿Qué nos dicen sobre su manera de entender la igualdad?
En México, Claudia Sheinbaum ha impulsado reformas constitucionales para reforzar la igualdad entre mujeres y hombres, combatir la violencia de género y reducir la brecha salarial. Estas medidas responden a las prioridades de su proyecto político, pero su aprobación también requirió el respaldo del Congreso y de la mayoría de las legislaturas estatales. El caso muestra que no basta con que una mujer llegue a la Presidencia, sino que se deben analizar las ideas que defiende, el partido al que pertenece y los apoyos políticos e institucionales con los que cuenta para convertir sus propuestas en políticas públicas. [4]
Seguramente todas conocemos a una mujer que ha llegado al poder y que nos ha hecho preguntarnos si está trabajando a favor de nuestros derechos o, por el contrario, contribuyendo a limitar algunos de ellos. Ahora sabemos que la duda no se resuelve solo prestando atención a quién ocupa el cargo; es más complejo que eso y son muchas las variables que confluyen.
La ciencia política ofrece una forma útil de analizar esta tensión. La politóloga Hanna Pitkin distingue entre representación descriptiva, es decir, quién ocupa los cargos, y representación sustantiva, qué hace cuando los ocupa y qué intereses defiende. La primera permite ver si las mujeres están presentes en los espacios de decisión; la segunda nos lleva a observar sus propuestas y decisiones para entender a quién representan en la práctica. Ambas dimensiones están relacionadas, pero no son lo mismo. [5]
Anne Phillips añade otra idea: cuando personas que antes estaban excluidas llegan a los espacios de decisión, como las mujeres en este caso, pueden poner sobre la mesa problemas y experiencias que recibían poca atención. Lo cual no significa que todas las mujeres piensen igual ni que compartan las mismas prioridades, ya que la situación económica, el origen, la edad, las responsabilidades familiares y la ideología influyen en lo que cada una necesita y defiende. [6–9] Otro elemento clave, como ya vimos, es el partido al que pertenecen, pues sus ideas, prioridades y compromisos políticos condicionan las decisiones que pueden impulsar.
Entonces, ¿cómo podemos valorar si una dirigente está contribuyendo a la igualdad? No hace falta ser especialista, basta con elegir un tema que te importe y buscar información fiable sobre sus propuestas, decisiones y efectos.
Propongo empezar con cuatro preguntas sencillas:
- ¿Qué promete? ¿Qué dice que hará por la igualdad, los cuidados, la seguridad y los derechos de las mujeres? Busca propuestas concretas, no solo mensajes o declaraciones generales.
- ¿Qué ha hecho o está haciendo? ¿Sus decisiones coinciden con lo que prometió? Mira las medidas que ha apoyado y cómo ha votado. Si puedes, compara sus promesas con decisiones tomadas durante su mandato.
- ¿Quién influye en sus decisiones? También cuentan su partido, sus alianzas y los acuerdos que necesita para gobernar. No todo depende de una sola persona, aunque sí cabe preguntar qué defiende y qué negocia.
- ¿Qué ha cambiado de verdad? ¿Las medidas se aplican y mejoran la vida de las mujeres?
¿A quiénes benefician y qué problemas siguen sin resolverse? Una ley aprobada es un comienzo, no siempre una garantía de cambio. Si aún es pronto para saberlo, también es válido reconocer que todavía no hay resultados claros.
Es importante que más mujeres lleguen al poder, porque eso rompe barreras históricas y amplía la participación política. Pero para valorar su contribución a la igualdad, hay que mirar tanto quién llega, como lo que hace una vez dentro.
Referencias bibliográficas
- Vassallo, S. y Vignati, R. (2024). Brothers of Italy and the Rise of the Italian National Conservative Right under Giorgia Meloni. Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-3-031-52189-8
- Meloni, G. (19 de octubre de 2019). “Il discorso integrale di Giorgia Meloni in piazza San Giovanni a Roma”. https://www.giorgiameloni.it/2019/10/19/il-discorso-integrale-di-giorgia-meloni-in-piazza-san-giovanni-a-ro ma/
- Presidenza del Consiglio dei Ministri, Dipartimento per il programma di Governo. “Disposizioni per il contrasto della violenza sulle donne e della violenza domestica (Legge n. 168/2023)”. https://www.programmagoverno.gov.it/it/approfondimenti/focus-e-dossier-a-cura-del-dipartimento/introduzio ne-sezione-focus/focus-provvedimenti-normativi/focus-dei-provvedimenti-analizzati-nel-2023/focus-disposi zioni-per-il-contrasto-della-violenza-sulle-donne-e-della-violenza-domestica-legge-n-1682023/
- Estados Unidos Mexicanos. (2024, 15 de noviembre). “Decreto por el que se reforman y adicionan los artículos 4o., 21, 41, 73, 116, 122 y 123 de la Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos, en materia de igualdad sustantiva, perspectiva de género, derecho de las mujeres a una vida libre de violencia y erradicación de la brecha salarial por razones de género”. Diario Oficial de la Federación. https://sidof.segob.gob.mx/notas/5743185
- Pitkin, H. F. (1967). The Concept of Representation. University of California Press.
- Phillips, A. (1995). The Politics of Presence. Clarendon Press.
- Wängnerud, L. (2009). “Women in Parliaments: Descriptive and Substantive Representation”. Annual Review of Political Science, 12, 51–69. https://doi.org/10.1146/annurev.polisci.11.053106.123839
- Childs, S. y Krook, M. L. (2008). “Critical Mass Theory and Women’s Political Representation”. Political Studies, 56(3), 725–736. https://doi.org/10.1111/j.1467-9248.2007.00712.x
- Erzeel, S. y Celis, K. (2016). “Political parties, ideology and the substantive representation of women”. Party Politics, 22(5), 576–586. https://doi.org/10.1177/1354068816655561
When a woman reaches the very top of politics, there is cause for celebration. For centuries, women were excluded from the forums where decisions affecting our lives were taken. We are well aware that such a presence breaks down a barrier and broadens representation, but that does not mean we should stop asking ourselves this question: does a woman coming to power mean that that power will work in women’s favour?
Not necessarily. To illustrate this, let us consider Giorgia Meloni, the first woman to lead the Italian government, who presents herself publicly as a woman and a mother and champions the defence of the family. Her government has strengthened measures against violence against women, but it has also rejected a proposal that would have extended certain maternity and paternity benefits and introduced longer, equal paternity leave. [1–3] How can these decisions be explained? What do they tell us about her understanding of equality?
In Mexico, Claudia Sheinbaum has pushed for constitutional reforms to strengthen equality between women and men, combat gender-based violence, and reduce the pay gap. These measures reflect the priorities of her political programme, but their approval also required the backing of Congress and the majority of state legislatures. This case shows that it is not enough for a woman to become President; one must also analyse the ideas she champions, the party to which she belongs, and the political and institutional support she has at her disposal to turn her proposals into public policy. [4]
We have surely all met a woman who has risen to power and who has made us wonder whether she is working in favour of our rights or, on the contrary, helping to restrict some of them. We now know that this doubt cannot be resolved simply by looking at who holds the office; it is more complex than that, and there are many interrelated variables.
Political science offers a useful framework for analysing this tension. Political scientist Hanna Pitkin distinguishes between descriptive representation, that is, who holds office, and substantive representation, what they do whilst in office and whose interests they defend. The former allows us to see whether women are present in decision-making forums; the latter leads us to examine their proposals and decisions to understand whom they represent in practice. Both dimensions are related, but they are not the same. [5]
Anne Phillips adds another point: when people who were previously excluded enter decision-making forums, such as women in this case, they can bring to the table issues and experiences that previously received little attention. This does not mean that all women think alike or share the same priorities, as economic circumstances, background, age, family responsibilities and ideology all influence what each individual needs and advocates for. [6–9] Another key factor, as we have already seen, is the political party to which they belong, as their ideas, priorities and political commitments shape the decisions they can drive forward.
So, how can we assess whether a female leader is contributing to equality? You don’t need to be an expert; simply choose an issue that matters to you and look for reliable information on her proposals, decisions and their impact.
I suggest we start with four simple questions:
- What are they promising? What do they say they will do for equality, care, safety and women’s rights? Look for specific proposals, not just general messages or statements.
- What have they done or are they doing? Do their decisions match what they promised? Look at the measures they have supported and how they have voted. If you can, compare their promises with decisions taken during their term in office.
- Who influences their decisions? Their party, their alliances and the agreements they need to govern also matter. Not everything depends on a single person, although it is worth asking what they stand for and what they negotiate.
- What has actually changed? Are the measures being implemented and improving women’s lives? Who do they benefit, and which problems remain unresolved? A law being passed is a start, but not always a guarantee of change. If it is still too early to tell, it is also valid to acknowledge that there are as yet no clear results.
It is important that more women come to power, because this breaks down historical barriers and broadens political participation. But to assess their contribution to equality, we must look both at who gets into power and at what they do once they are there.
Cando unha muller chega até o máis alto da política, hai motivos para celebralo. Durante séculos, as mulleres estivemos excluídas dos espazos onde se tomaban decisións que afectaban as nosas vidas. Temos claro que esa presenza rompe unha barreira e amplía a representación, mais non implica que paremos de facernos esta pregunta: que unha muller chegue ao poder significa que ese poder traballará a favor das mulleres?
Non necesariamente. Para exemplificalo pensemos en Giorgia Meloni, a primeira muller en presidir o Goberno italiano, quen se presenta publicamente como muller e nai e reivindica a defensa da familia. O seu Goberno reforzou as medidas contra a violencia contra as mulleres, mais tamén rexeitou unha proposta que ampliaría determinadas prestacións por maternidade e paternidade e introducido un permiso de paternidade máis longo e paritario. [1–3] Como se explican estas decisións? Que nos din sobre a súa maneira de entender a igualdade?
En México, Claudia Sheinbaum impulsou reformas constitucionais para reforzar a igualdade entre mulleres e homes, combater a violencia de xénero e reducir a fenda salarial. Estas medidas responden ás prioridades do seu proxecto político, mais a súa aprobación tamén requiriu o respaldo do Congreso e da maioría das lexislaturas estatais. O caso mostra que non abonda con que unha muller chegue á Presidencia, senón que se deben analizar as ideas que defende, o partido a que pertence e os apoios políticos e institucionais con que conta para converter as súas propostas en políticas públicas. [4]
Seguramente todas coñecemos unha muller que chegou ao poder e que nos fixo preguntarnos se está a traballar a favor dos nosos dereitos ou, pola contra, contribuíndo a limitar algúns deles. Agora sabemos que a dúbida non se resolve apenas prestando atención a quen ocupa o cargo; é máis complexo que iso e son moitas as variábeis que conflúen.
A ciencia política ofrece unha forma útil de analizar esta tensión. A politóloga Hanna Pitkin distingue entre representación descritiva, é dicir, quen ocupa os cargos, e representación substantiva, que hai cando os ocupa e que intereses defende. A primeira permite ver se as mulleres están presentes nos espazos de decisión; a segunda lévanos a observar as súas propostas e decisións para entender quen representan na práctica. Ambas as dimensións están relacionadas, mais non son o mesmo. [5]
Anne Phillips engade outra idea: cando persoas que antes estaban excluídas chegan aos espazos de decisión, como as mulleres neste caso, poden pór sobre a mesa problemas e experiencias que recibían pouca atención. O que non significa que todas as mulleres pensen da mesma maneira nin que compartan as mesmas prioridades, xa que a situación económica, a orixe, a idade, as responsabilidades familiares e a ideología inflúen no que cada unha precisa e defende. [6–9] Outro elemento clave, como xa vimos, é o partido a que pertencen, xa que as súas ideas, prioridades e compromisos políticos condicionan as decisións que poden impulsar.
Entón, como podemos valorar se unha dirixente está a contribuír á igualdade? Non fai falta ser especialista, abonda con escoller un tema que che importe e procurar información fiábel sobre as súas propostas, decisións e efectos.
Propoño comezar con catro preguntas sinxelas:
- Que promete? Que di que fará pola igualdade, os coidados, a seguranza e os dereitos das mulleres? Procura propostas concretas, non só mensaxes ou declaracións xerais.
- Que fixo ou está a facer? As súas decisións coinciden co que prometeu? Mira as medidas que ten apoiado e como votou. Se podes, compara as súas promesas con decisións tomadas durante o seu mandato.
- Quen inflúe nas súas decisións? Tamén contan o seu partido, as súas alianzas e os acordos que precisa para gobernar. Non todo depende dunha única persoa, aínda que si cabe preguntar que defende e que negocia.
- Que mudou de verdade? As medidas aplícanse e melloran a vida das mulleres?
A quen benefician e que problemas continúan sen resolverse? Unha lei aprobada é un comezo, non sempre unha garantía de mudanza. Se aínda é cedo para sabelo, tamén é válido recoñecer que aínda non hai resultados claros.
É importante que máis mulleres cheguen ao poder, porque iso rompe barreiras históricas e amplía a participación política. Mais para valorar a súa contribución á igualdad, hai que mirar tanto quen chega como o que fai unha vez dentro.
